İnternet Tarayıcınızın Javascript Desteği Kapalıdır.
 Edebiyat ve Sanat Akademisi websitesini aktif bir şekilde kullanmak için JavaScript tarayıcınızda etkinleştirilmelidir. Tarayıcınızı kullanarak Edebiyat ve Sanat Akademisine erişim sağlarken zorluk ile karşılaşırsanız, JavaScript'in açık olup olmadığını kontrol edin.

Aşağıdaki Konu başlıkları MAC ve WİNDOWS işletimleri üzerinde çalışan EXPLORER, FİREFOX, SAFARİ ve OPERA internet tarayıcıları üzerinde JavaScript etkinleştirmesinin nasıl yapılacağı anlatılmıştır.

WİNDOWS LOGO
WINDOWS İŞETİM SİSTEMİ ÜZERİNDE;
MAC LOGO
MAC İŞETİM SİSTEMİ ÜZERİNDE;

Windows'taki Internet Explorer'da JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. tarayıcınızda Araçlar 'ı ve ardından Internet Seçenekleri 'ni tıklatın.
  2. Internet Seçenekleri iletişim kutusunda Güvenlik sekmesini tıklatın.
  3. Özel Düzey 'i tıklatın.
  4. Güvenlik Ayarları iletişim kutusunda Komut altında Etkin komut kısmında Etkinleştir 'i tıklatın.
  5. Tamam 'ı tıklatın
  6. Onay iletişim kutusunda Evet 'i tıklatın.
  7. Ayarlarınızı kaydetmek için Tamam 'ı tıklatın.
Windows'taki Mozilla Firefox'ta JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Tarayıcınızda Araçlar 'ı ve ardından Seçenekler 'i tıklatın.
  2. Seçenekler iletişim kutusunda, İçerik 'i tıklatın.
  3. JavaScript'i Etkinleştir seçeneğini işaretleyin ve ardından Tamam 'ı tıklatın.
Mac'teki Mozilla Firefox'ta JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Tarayıcınızda, Ayarlar 'ı tıklatın.
  2. Görüntülenen iletişim kutusunda İçerik 'i tıklatın.
  3. Görüntülenen iletişim kutusunda Güvenlik 'i tıklatın.
  4. JavaScript'i Etkinleştir 'i işaretleyin ve ardından pencereyi kapatın.
Windows'taki Google Chrome'da JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Tarayıcınızı açın ve ardından sağ üst köşede görünen ayarlar simgesine tıklayın.
  2. Açılan menüde, Ayarlar 'ı tıklatın.
  3. Ayarlar sayfasında, Gelişmiş ayarları göster 'i tıklatın.
  4. Gizlilik bölümünde İçerik ayarları'nı tıklayın.
  5. JavaScript bölümünde Tüm sitelerin JavaScript çalıştırmasına izin ver'i seçin.
  6. Tamam 'ı tıklatın.
Mac'teki Google Chrome'da JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Mac menü çubuğunda, Chrome 'u ve ardından Tercihler 'i tıklatın.
  2. Ayarlar sayfasında, Gelişmiş ayarları göster 'i tıklatın.
  3. Gizlilik bölümü altında İçerik ayarları 'nı tıklatın.
  4. JavaScript bölümünde Tüm sitelerde JavaScript çalışmasına izin ver 'i tıklatın.
  5. Bitti 'yi tıklatın.
  6. Ayarlar sayfasını kapatın.
Windows'taki Apple Safari'de JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Tarayıcınızda, sağ tarafta görünen ayarlar resmi simgesini tıklatın.
  2. Tercihler 'i seçin.
  3. Genel iletişim kutusunda Güvenlik 'i tıklatın.
    İletişim kutusu adı Güvenlik olarak değişir.
  4. JavaScript'i Etkinleştir 'i işaretleyin.
Mac'teki Apple Safari'de JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Mac menü çubuğunda, Safari 'yi ve ardından Tercihler 'i tıklatın.
  2. Görüntülenen iletişim kutusunda Güvenlik 'i tıklatın.
  3. JavaScript'i Etkinleştir 'i işaretleyin ve ardından pencereyi kapatın.
Windows'taki Opera'da JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Tarayıcınızı açın.
  2. Menü > Ayarlar > Tercihler 'i açın.
  3. Tercihler iletişim kutusunda, Gelişmiş kutusunu tıklatın.
  4. İçerik 'i tıklatın.
  5. JavaScript'i Etkinleştir 'i işaretleyin
  6. Tamam 'ı tıklatın.
Mac'teki Opera'da JavaScript'i etkinleştirmek için
  1. Mac menü çubuğunda, Opera 'yı ve ardından Tercihler 'i tıklatın.
  2. Tercihler iletişim kutusunda, Gelişmiş kutusunu tıklatın.
  3. İçerik 'i tıklatın.
  4. JavaScript'i Etkinleştir 'i işaretleyin.
  5. Tamam 'ı tıklatın.
Ziyaretci İstatistik
Online: 121 Günlük: 882 Toplam: 2036777
Reklam Alanı
Tuyug Anlamı Konusu Özelikleri ve Tuyug Örnekleri



TUYUG

Divan Şiirimizde Türk edebiyatı zevkine göre şekillenen Divan Edebiyatı Nazım Türlerinden biridir. Tuyug köken bakımından Şarkı ile birlikte Divan Şiirimizde milli karaktere sahip olan iki nazım türünden birisidir.  Divan Şiiriinin diğer nazım türleri  Arap ve  Fars edebiyatından edebiyatımıza girmiş,  Tuyug ise anonim halk şiirimişzdeki cinaslı maniilerin divan şiirimize yansıması ile oluşmuştur. Bu yüzden cinasları,  kafiye şeması, tek dörtlük halinde oluşu bakımlarından Maniye benzer. ARUZ ÖLÇÜSÜyle yazılmış olması, ayaklı yedekli şekillerinin olmaması ile de Manilerdeki diğer özellikleri taşımaz.

 

 

TUYUG KELİMESİ NEREDEN GELMEKTEDİR VE ANLAMI NEDİR?


Tuyug sözcüğünün duymak, duy kelimesinden geldiği düşünülür.  Tahir’ül Mevlevi Edebiyat Lüğati adlı eserinde  “ DUYUK, TUYUK “ başlığı ile ele almıştır.  .Tahir’ül Mevlevi kelimenin “ Duymak “ fiilinden türediğini,  “Hissi, duyularak söylenilmiş yahut işitilmiş,  yani yayılmış söz manasındadır” demektedir. Hatta Tahir’ül Mevlevi kelimeyi “ Tuyuk “ olarak değil ısrarla “ DUYUK “ olarak yazmaktadır.  [1]

 

Tuyugun kelime anlamı üzerinde farklı yaklaşımlar da bulunur.  “Türkçe bir kelime olan tuyugun sözlük anlamı “şarkı söyleme, övme, kapalı, gizli ve cinaslı, imalı söz”dür.”  [2]   “Kelime, etimolojik olarak “duymak” fiilinden geldiği düşünülürse “hissettirmek, kalpten anlamak” manasına gelir. “[3] Bu açıklamalara göre de “ duymak”  “ duygu” ile  “ Tuyug” kelimeleri arasında güzel ve mantıklı anlam bağlantıları vardır.  “Duymak” sözcüğünü, hem işitmek, hem de “ Hissetmek” anlamlarıyla düşününce Tuyug kelimesinin anlamı bariz bir şekilde ortaya çıkmaktadır.

 


TUYUG NAZIM ŞEKLİNİN ÖZELLİKLERİ RUBAİ VE MANİ İLE MUKAYESESİ


Türklere ait bir nazım şekli olan Tuyugun Anonim Halk Edebiyatındaki Mani biçiminin karşılığı sayılabilir. Maniler genellikle 7 hecelik olsa bile 5 hecelik ve 11 hecelik olanları da vardır. Hatta Halk edebiyatında 11’li hece kalıbıyla yazılan mâni biçimindeki şiirlere duyuğ denmektedir.[4]

Tuyug, Maniinin ruba’i şeklini almış halidir.[5]  Arap ve İran edebiyatlarında olmayan, yalnız Türk edebiyatında kullanılan bir nazım şeklinin adıdır. Başlangıcı, milli Türk nazım şekli olan dörtlükler, hatta Koşuklar olarak kabul edilebilir. Pek çok uzmana göre de manilerin kökeni İslamiyet öncesi deneme uzanmaktadır.  Tuyug, Anonim Halk Edebiyatı Ürünlerinden birisi olan da maninin ve  Divan edebiyatında Rubai' nin karşılığıdır.


Tuyuğ’un kafiyeleri tıpkı cinaslı manilerde de olduğu gibi cinaslı kelimelerden seçilir.  Tuyugda maninin cinaslı kafiyeleri korunduğu gibi, 11’li hece vezni de aruzun kısa “Fâ’ilâtün, fâ’ilâtün, fâ’ilün” kalıbına uydurulmuştur.[6] Bu kalıp ARUZ ÖLÇÜSÜ kalıpları içerisinde Türkçe söyleyişler için en uygun olan kalıptır.

Tuyug nazım biçimini ilk ve en çok kullanan Divan Şairlerinin ÇAĞATAY SAHASInda yetiştiği dikkati çeker. Anadolu sahasında da tuyuğ yazan bir çok şairimizin yetişmesine rağmen ÇAĞATAY  ve AZERBAYCAN SAHASI edebiyatında daha sık yazılmıştır. Ali Şir Nevai, bu nazım şeklinin kurallarını yazıya geçirmiş ve Türk şairlerini tuyug yazmaya teşvik etmiştir.

Ali Şir Nevai,, Mizanü’l-evzan ve Muhakemetü’l-lugateyn’de tuyugun, “remel-i müseddes-i maksur” vezniyle söylendiğini ve kafiyelerinin cinaslı olması gerektiğini anlatmıştır. Babür Şah da “Aruz Risalesi”nde “fâ’ilâtün, fâ’ilâtün, fâ’ilün” veznini anlatırken, bu vezinle Türkçe tuyuglar yazıldığını; bu nazım şeklinde iki ve üç kafiyenin cinaslı olabileceği gibi ilk ve üçüncü mısraları cinassız ve kafiyesiz tuyuglar da yazılabileceğini söylemiş, Ali Şir Nevai tuyuglarından da örnekler vermiştir.[7] [8]

Buna rağmen Anadolu sahasındaki şairlerin bu nazım türüne çok heves ettikleri bol bol örnekler verdiği söylenemez. Tuyuğ türünde en önemli örnekleri veren Kadı Burhaneddin ve Seyyid Nesimi’nin AZERBAYCAN Türkçesi ile yazan şairler olduğunu göz önünde bulundurursak Divan şairlerimizin tuyug türüne çok önem vermedikleri daha da belirginleşir.  “Türk şairlerinin, Farsça şiir yazma heveslerinden dolayı belirli Türk sahalarında ve sınırlı sayıda şairlerce kullanılan tuyug, mahalli bir nazım şekli olarak kalmış ve yazıldığı coğrafya ve dönemlerin özelliklerini aksettirebilmiştir. Dolayısıyla “Tuyug” yazılan ÇAĞATAY SAHASI, AZERBAYCAN SAHASI ve 1 Anadolu sahası  şairlerinde, şekil ve içerik olarak farklılıklar görülmektedir.”[9]

 

Tuyuglar aruzun fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılan dört dizelik milli bir nazım biçimidir. Fakat Tuyug nazım şeklinin bu kalıp dışında Fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün” ve “Mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün” kalıbıyla da yazılmış ollan şekillerine rastlanılır. 

Tuyuğ Tek dörtlükten oluşur. Kafiyelenişi rubai ve mani ile aynıdır: aaxa.  Fakat genellikle lirik tarzda olan ve aaaa şeklinde Kafiyeleşen tuyuğlara da rastlanılır. Bu tip tuyuğlara “Musarra Tuyuğ” denir. Tuyugun en belirgin özelliklerinden birisi Mani de olduğu gibi, cinaslı kafiye ile yazılmış olmasıdır. Tuyuglar ilk iki mısralarının doldurma olması, ilk iki dizenin son iki dizede verilen anlamı tamamlamak için yazılmaması yönü ile Manilerden farklı bir özellik daha taşır.  Manilerde ilk iki dize doldurmadır ve ilk iki dize anlamın verildiği son iki dizeyi tamamlasın diye söylenir. Hâlbuki Tuyuglarda her dize anlamlıdır. Anlam dörtlüğün tamamına yayılır ve dörtlüğün tamamından anlaşılır.


Divan Şairleri çoğu zaman divanlarında Tuyug türüne yer vermemişlerdir. Bazı Divan Şairleri ise Tuyug kalıplarıyla, özellikleriyle ve cinasları ile şiirler yazmış olsalar da şiirlerine Tuyug başlığını, ibaresini koymamışlar bu tip şiirlerini kıta veya Rubaiyat başlığı içinde yazmışlardır.  Tuyugların tüm özelliklerini taşıyan bazı dörtlüklerin Rubai ve kıt’a başlıkları altında verilmiş olması manidardır. Mesela XV. yüzyıl Çağatay şairi Şeybânî Han Divanı’nda bulunan “Rubaiyyat” başlığı altında, “Fâ’ilâtün, fâ’ilâtün, fâ’ilün” kalıbıyla yazılmış on adet şiir vardır. [10]


Müşg (ü) ‘anber saçlarıdur çîn bile

Bir anıng tig kayda bolgay Çîn bile

Her ne kim dir dilberim tik turmasun

Ger ne dise min bilür-min çın bile

                                     Şeybânî Han,

 

Bunun dışında Tuyug kalıbıyla ve cinaslı olarak yazan bir çok Divan Şairleri  bu şiirlerinin başlıklarına Tuyug ibaresini düşürmemişlerdir.  Bundan yola çıkarak Divan Şairleriinin Tuyug ve Rubaiyi aynı tür olarak görmüş oldukları söylenebilir. Veya İhtimaldir ki divan şairleri  Tuyug ve rubai ayrımına girmek istememişlerdir.  Üstelik 16. yy.dan sonra edebiyatımızda neredeyse hiç tuyuğ yazılmamıştır.

Tuyuglar Rubaiden sadece ölçüsü ve cinasları yönü ile ayrılır.  Tuyuglar diğer pek çok açıdan Rubai’nin benzeridir. Fakat Rubai’nin kalıplarının farklı olduğunu Ruba’inin Ahrem veya Ahrep kalıplarla yazıldığını,  yani Mef u lü veya Mef u lün kalplarıyla başladığını unutmamak gerekir. Buna mukabil Tuyugların da sadece bir kalıpla yazılmadığı, hatta bazı Tuyugların cinassız yazıldığı da vakidir.  Tuyuglar da rubailer gibi mahlas taşımazlar.

 


TUYUGLARIN KONUSU


Tuyugların konusu rubai ile farklı değildir. Rubai’de işlenen konular Tuyuğda da işlenir.  Tuyugların konusu Şairlerin dünya görüşü, dini Tasavvufi düşünceleri,   Şiirde Aşkla ilgili tespitleri, tasavvurları, sevgili, sevgilinin yanağı,  yüzü,  cefası, fettanlığı, zalimliği, güzelliği, fitneliğe sebep oluşu gibi klasik divan şiiri temalarıdır. Fakat tuyuglarda şaşırtıcı ve ironi saptamaların da önem kazandığı söylenebilir.  Nükte, ironi, şaşırtıcı tespitler ve durumlar, zekâ oyunu örneği hünerli sözler tuyugların vazgeçilmez özelikleridir.


Dîlberin işi itâb u nâz olur

Çeşmi cadû, gamzesi gammâz olur

Ey gönül sabret, tahammül kıl ana

Yâre erişmek işi az az olur

                                  Kadı Burhaneddin


Kadı Burhaneddin'in bu tuyuğunda da görüldüğü, gibi tuyuglarda söz hüneri icra etmek önemli bir özelliktir.  Tuyguların dil özellikleri üz<erinde çok fazla durulmamış bir konudur. Fakat Tuyug yazan şairlerin şiir dilinde sade olmaya özen gösterdikleri söylenebilir.  Tuyug yazan şairlerin dikkat çekici bir şekilde yazdıkları Tuyuglarda sade ve anlaşılır bir dille yazdıkları gözden kaçmaz. Diğer nazım türlerine nazaran Tuyug yazan şairlerin tıpkı mani de olduğu gibi sade bir dille yazmaya çalışıp çalışmadıkları veya Tuyug yazarken özellikle sade yazmaya gayret edip etmedikleri incelenmeye değer bir konudur.

 


TUYUGLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ


Kadı Burhaneddin, Çağdaşı Azerî şairi Seyyid Nesimi ve 15. yüzyıl Çağatay şairi Ali Şir Nevai, Cihanşah, ( Karakoyunlu hükümdarı ) , İvazpaşazade Atayi ( Âli Çelebi) , Şeybânî Han bu türde ürün vermiş önemli isimlerdir.

 Dr. Recai KIZILTUNÇ,  “TÜRK EDEBİYATINDA TUYUG VE BAZI PROBLEMLERİ,”  adlı makalesinde Tuyuglarla ilgili özellikleri şu şekilde sıralamıştır. [11]

a-“Fâ’ilâtün, fâ’ilâtün, fâ’ilün” kalıbıyla yazılır. Ancak az sayıda da olsa “Fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün” ve “Mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün” kalıbıyla da yazılmıştır.

b-Hece vezniyle 11heceli olup, aaxa şeklinde kafiyelenir. Bunun yanında aaaa ve xaxa şeklinde de çok sayıda tuyug vardır.

c-Kafiyeleri, manide olduğu gibi, cinaslı kelimelerden seçilmiş olmakla beraber, cinassız tuyuglar da yazılmıştır.

d-Tuyuglarda, manilerde olduğu gibi, mahlas kullanılmaz.

e-Aşk, şarap, kadın, güzellik gibi bireysel konular yanında din, tasavvuf ve sosyal konularda da önemli bir fikir söylenmeye çalışılır.

f-Maniden ayrılan en önemli özelliği, ilk iki mısraının doldurma olmayıp, mısralar arasında tam bir konu bütünlüğünün olmasıdır.

6. Mahlassız bir şiirdir.

 

 

 

TUYUĞ ÖRNEKLERİ

 

Özünü eşşeyh gören serdâr olur

Enelhak davâ kılan berdâr olur

Er oldur, Hak yoluna baş oynaya

Döşekte ölen yiğit murdâr olur

                                       Kadı Burhaneddin                       

 

Ey tabib-i hâzik-i nâzik-mizaç

Sen bilürsün hasta gönlüme ilaç

Ey gönül ile sana kul olmuşem

Şive ile naz ile ne ihtiyaç

                               Seyyid Nesimi

 

Bîvefâ dünyâdan usandı gönül

Yoh dedi dünyayı yoh sandı gönül

Düştü aşkın oduna yandı gönül

Vahdetin kand âbına bandı gönül

                                  Seyyid Nesimi

 

Dîlberin işi itâb u nâz olur

Çeşmi cadû, gamzesi gammâz olur

Ey gönül sabret, tahammül kıl ana

Yâre erişmek işi az az olur

                                  Kadı Burhaneddin

 

Seni sevmeyen begüm âdem degül

Ne demi var kim ki bağrı dem degül

Sen gözün gamzesin atma şuna

K’irmeye ger yarunuz merhem degül

                                       Kadı Burhaneddin  

La‘lidin cânımğa otlar yakılur

Kaşı kaddimni cefâdın ya kılur

Min vefâsı va‘desidin şâdmın

Ol vefâ bilmen ki kılmas yâ kılur

                                    Ali Şir Neva'i

 

 

Kim elif dedi de kim hâ bu yana

Ben anunçinnunçün demişim hâ bu yana

Gün yüzün olalı me’va bu yana 

Can verir ehl-i temâşâ bu yana

                                           Seyyid Nesimi

 

 

Ey gönül Hak sendedir Hak sendedir

Söyle Hakkı kim ene’l-hak sendedir

Hakkıı mutlak zat-ı mutlak sendedir.

Mushafın hattı muhakkak sendedir

                                      Seyyid Nesimi      

   

 

Evvel ü ahirde çün bir zât imiş

Vahdiyyet şanına isbât imiş

Mushaf-ı hatt-ı ruhı âyât imiş

Gayri vecheş cümlegi emvât imiş

                                  Cihanşah, Karakoyunlu hükümdarı [12]

 

 

Dilberin haddi gül-i handân durur

Şol mutarrâ sünbülü reyhân durur

Cân eger tenden revân olsa ne gam

Ehli aşkın  ânı çün cânân durur.

                          İvazpaşazade Atayi ( Âli Çelebi)

 

Gönlüm oldu aşkının avaresi

Gamzenin gitmez, gönülden yaresi

Derdime çok istedim derman veli

Yoğ imiş lâlinden özge çaresi

                            İvazpaşazade Atayi ( Âli Çelebi)

 

Lâlidin canıma otlar yakılır

Kaşı kaddimi cefâdan ya kılur

Min vefâsı va’desin şad min

Ol vefa bilmen ki ya kılur.

                            Ali Şir Nevai, [13]

 


KAYNAKÇA



  • [1] Tahir’ül Mevlevi, Edebiyat Lüğati, Enderun Yayınları, İstanbul, 1973, shf, 37
  • [2] İPEKTEN, Haluk, Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergah, Ankara 1997, s. 80.  
  • [3] ONAY, Ahmet Talat, Türk Halk Şiirinin Şekil ve Nev’i, (hzl. KURNAZ, Cemal), Akçağ, Ankara, 1996, s. 64.  
  • [4] TURAN FERİDE , TÜRK ŞİİRİNDE KULLANILAN NAZIM ŞEKİLLERİ VE TÜRLERİ, http://www.esbl.k12.tr/belge/nazim.pdf, son erisim tarihi 12-12- 2012
  • [5] Dr. KIZILTUNÇ Recai, “ ” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 37 Erzurum 2008,  shf, 107- 125
  • [6] Dr. Recai KIZILTUNÇ, agy, shf  108
  • [7] Dr. Recai KIZILTUNÇ, agy, shf  108
  • [8] İPEKTEN, a.g.e. s. 80–81  
  • [9] Dr. Recai KIZILTUNÇ, agy, shf  107
  • [10] KARASOY, Yakup, Şiban Han Divanı (İnceleme-Metin-Dizin-T.basım), TDK, Ankara, 1998, s. 302.  
  • [11] Dr. Recai KIZILTUNÇ, agy, shf  109- 110
  • [12] Dr. Recai KIZILTUNÇ, agy, shf  121
  • [13] Tahir’ül Mevlevi, Edebiyat Lüğati, Enderun Yayınları, İstanbul, 1973, shf, 37


İLGİLENDİĞİNİZ  YAZIYI TIKLAYIN


Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com




Yorumlar